ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ – ਦੋ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ

&NewLine;<p class&equals;"wp-block-paragraph"><strong>-ਨਿੰਦਰ ਘੁਗਿਆਣਵੀ<&sol;strong><br><br>7 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ ਦਾ ਇਕ ਸੌ ਗਿਆਰਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਉਹ 1909 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਕਸੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਾਦੀਵਿੰਡ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ  à¨¸à¨°à¨¦à¨¾à¨°à¨¨à©€ ਦਿਆਲ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ  à¨ªà©ˆà¨¦à¨¾ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਵਿਚ 23-9-1998 ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਡਾ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੀਤਲ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਘਾਲੀ ਘਾਲਣਾ ਅਭੁੱਲ ਹੈ। ਸ਼ੀਤਲ ਜੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਤੇ ਗਾਈਆਂ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਲੋਂ ਸ਼ੀਤਲ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਮੌਕੇ  à¨®à©à¨¬à¨¾à¨°à¨• ਭੇਜੀ ਗਈ। ਉੱਘੇ ਕਵੀ ਡਾ ਲਖਵਿੰਦਰ ਜੌਹਲ ਨੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਦਸਤਾਵੇਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਸੀ।<br><br>ਉੱਘੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੁਖੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਸ਼ੀਤਲ ਲਿਖਾਰੀ ਬਣੇ।  à¨‰à¨¨à©à¨¹à¨¾à¨‚ ਦੇ ਨਾਵਲ &&num;8220&semi;ਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ&&num;8221&semi; ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਏਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲ ਸਿਲੇਬਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ੀਤਲ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। &&num;8220&semi;ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ&&num;8221&semi;&comma; &&num;8220&semi;ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਗਿਆ&&num;8221&semi;&comma; ਇਹ ਆਪ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ। ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅੰਤਲੇ ਸਾਹਾਂ ਤੀਕ ਜੁਟੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਢਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਿਖੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਗਾਏ। ਸ਼ੀਤਲ ਜੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਗਾਇਆ &&num;8220&semi;ਸਾਕਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ&&num;8221&semi; ਬੜਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਬੋਲ ਸਨ&colon;<br>                            &&num;8220&semi;ਗੱਡੀ ਭਰ ਕੇ ਅੰਬਰਸਰੋਂ ਤੋਰੀ<br>                            ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਖੜਦੀ&comma; ਵਿਚ ਸੀਗੇ&comma;<br>                           à¨µà¨¿à¨š ਸੀਗੇ ਪੈਨਸ਼ਨੀਏਂ ਸਾਰੇ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗੁਰੂ ਬਾਗ ਚੋਂ&&num;8221&semi;<br>ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਨੇ ਵਾਰਾਂ ਵੀ ਗਾਈਆਂ। ਇਕ ਵਾਰ&comma;ਜੋ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਕੇਂਦਰ ਜਲੰਧਰੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ&comma;ਉਹਦੇ ਬੋਲ ਸਨ&colon;<br>                                   &&num;8220&semi;ਮਾਰੂ ਵੱਜਿਆ ਜੁਆਨ ਰਣ ਨਿੱਤਰੇ<br>                                    ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਤਿਊੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ।&&num;8221&semi;<br>ਆਪ ਦਾ ਲਿਖਿਆ &&num;8216&semi;ਮਲਕੀ ਕੀਮਾ&&num;8217&semi; ਲੋਕ ਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ&comma; ਬੋਲ ਸਨ&colon;<br>                                ਮਲਕੀ ਭਰਦੀ ਪਈ ਸੀ ਖੂਹ ਦੇ ਉਤੋਂ ਪਾਣੀ<br>                                  ਕੀਮਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ<br>ਆਪ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਢਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਡੇਢ ਸੌ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੀਤਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਐਮ ਫਿਲ ਤੇ ਪੀਐੱਚਡੀ ਦੇ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖੇ। ਆਪ ਰੇਡੀਓ ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਵੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ 1982 ਵਿਚ  &&num;8220&semi;ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਢਾਡੀ ਪੁਰਸਕਾਰ&&num;8221&semi; ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ &&num;8220&semi;ਸਿੱਖ ਢਾਡੀ ਗਾਇਕ&&num;8221&semi; 1979 ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਿਆਂ। ਆਪ ਦੇ ਨਾਵਲ &&num;8220&semi;ਜੁਗ ਬਦਲ ਗਿਆ&&num;8221&semi; ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ &lpar;1973&rpar; ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਪਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ  à¨¦à©‡à¨£ ਮਹਾਨ ਹੈ&comma;ਜਿਸਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰਨਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।<br>                                               <strong>  &ast;&ast;&ast;&ast;&ast;<&sol;strong><br>ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਢਾਡੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰਟੈਂਡਾ ਦੀ  9 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੀ।  à¨ªà©°à¨œà¨¾à¨¬ ਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਦ   ਉਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮਾਣ  à¨¦à©‡à¨‚ਦਿਆਂ ਆਖਿਆ  à¨•à¨¿ ਉਨਾ ਦੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਆਸਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੇ ਨੇ।  à¨¡à¨¾ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ  à¨¨à©‡ ਰਟੈਂਡਾ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਉਨਾ ਦੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਪਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ ਪਾਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰਟੈਂਡਾ ਦੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਸਾਵੇਂ ਦੇ ਸਾਵੇਂ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਡਾ ਲਖੀਵੰਦਰ ਜੌਹਲ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਆਖੀ&comma; ਉਹ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਜਲੰਧਰ ਵਾਸਤੇ ਰਟੈਂਡਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ। ਜਦ ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਬਦਲ ਗਏ ਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤੇ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਡਿਲੀਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ&comma; ਜੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਨਕਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ&excl;<br>ਰਟੈਂਡਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਮੰਤਰੀਆਂ ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇਰੀ ਉਮਰ ਭੋਗੀ। ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਾਲ ਉਹ 1893 ਦਾ ਦਸਦੇ ਸਨ। ਉਨਾ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਨੇੜੇ ਰਟੈਂਡਾ ਸੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗੁਣਾਚੌਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜੜਾਂ ਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 65 ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।  à¨†à¨ªà¨£à¨¾ ਤਖੱਲਸ &&num;8216&semi;ਪੰਛੀ&&num;8217&semi; ਵੀ ਰੱਖੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋਹ ਨੇ ਹੀ ਉਨਾ ਦਾ ਤਖੱਲਸ ਰਟੈਂਡਾ ਰਖਵਾਇਆ।ਸੰਨ 1913 ਵਿਚ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ   ਵਿਆਹ ਸੰਧਵਾਂ ਫਰਾਲੇ ਬੀਬੀ ਕਰਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<br>ਦਸਦੇ  à¨¨à©‡ ਕਿ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ  à¨¦à©€ ਆਖਰੀ ਪਹਿਰ ਨਿਗਾ ਵੀ ਘਟ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਰੋਟੀ ਟੁਕ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੂੰਡੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੁਰਦਾ ਉਹ  à¨¬à¨¸ ਅੱਡੇ ਦੇ ਥੜੇ ਉਤੇ ਆ ਬੈਠਦਾ ਤੇ ਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਉਂ ਉਸਦਾ ਵਕਤ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।<br>1912 ਦਾ ਸੰਨ ਸੀ ਕਿ ਰਟੈਂਡਾ ਨੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਮੇਲੇ ਉਤੇ  à¨­à¨—ਤੂ ਰਾਮਗੜੀਆ ਨੂੰ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰੰਗੀ ਸਿੱਖ ਲਈ। ਸੰਨ 1929 ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਭਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਐਚ ਐਮ ਵੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਭਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਨਾ ਦੇ ਬੋਲ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਇਨਾ ਦੇ ਕਾਲੇ ਤਵਿਆਂ ਵਿਚ 32 ਰਿਕਾਰਡ ਭਰੇ ਗਏ। ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ।  à¨‰à¨¸à¨¨à©‡ ਆਪਣੀਆਂ ਢਾਡੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ। ਬੜੀ ਚੜ੍ਹਤ ਰਹੀ ਇਨਾ ਦੀ। ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਹੁੰ ਵੀ ਇਹਦੇ  à¨¨à¨¾à¨² ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਥੀ ਹੋਰ ਰਲੇ।<br>                             -ਹਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਮਕਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੀਰ ਨੇ<br>                               à¨®à©‹à¨¤à©€ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ<br>                              ਡੋਲੀ ਕੋਲ ਖਿੰਡਾਇਆ<br>ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਕਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਚੜੀਆਂ। 1942 ਵਿਚ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰਟੈਂਡਾ ਦੇ ਮਿਹਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਵਲੈਤ ਜਾ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ।ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਹਜਮ ਹੋਣੋ ਹਟਣ ਲਗਿਆ। 9 ਅਗਸਤ 1989 ਦੇ ਦਿਨ ਉਹ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਡਾ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ  à¨†à¨–ਦੇ ਨੇ ਕਿ ਰਟੈਂਡਾ ਦੀ ਢਾਡੀ ਗਾਇਕੀ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਰੋਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।<&sol;p>&NewLine;<&excl;-- WP QUADS Content Ad Plugin v&period; 3&period;0&period;5&period;1 -->&NewLine;<div class&equals;"quads-location quads-ad35905 " id&equals;"quads-ad35905" style&equals;"float&colon;none&semi;text-align&colon;center&semi;padding&colon;0px 0 0px 0&semi;" data-lazydelay&equals;"3000">&NewLine;<amp-ad layout&equals;"fixed" width&equals;300 height&equals;250 type&equals;"adsense" data-ad-client&equals;"ca-pub-1861488811465739" data-ad-slot&equals;"4911303569"><&sol;amp-ad>&NewLine;<&sol;div>&NewLine;&NewLine;&NewLine;<&excl;-- WP QUADS Content Ad Plugin v&period; 3&period;0&period;5&period;1 -->&NewLine;<div class&equals;"quads-location quads-ad96551 " id&equals;"quads-ad96551" style&equals;"float&colon;none&semi;margin&colon;0px 3px 3px 3px&semi;padding&colon;0px 0px 0px 0px&semi;" data-lazydelay&equals;"3000">&NewLine;<amp-ad layout&equals;"fixed" width&equals;300 height&equals;250 type&equals;"adsense" data-ad-client&equals;"ca-pub-1861488811465739" data-ad-slot&equals;"6110719604"><&sol;amp-ad>&NewLine;<&sol;div>&NewLine;<&sol;p>&NewLine;